W dobie dynamicznego rozwoju Internetu, sztucznej inteligencji i mediów społecznościowych codziennie dociera do nas ogromna liczba informacji. W przestrzeni cyfrowej coraz częściej można natrafić na deepfaki, w których wykorzystuje się wizerunek realnych osób do szerzenia fałszywych treści. Obok nich funkcjonują fake newsy, materiały zmanipulowane oraz wiadomości przekazywane dalej bez wcześniejszej weryfikacji.
Krytyczne podejście do informacji
Współczesne media często odwołują się do emocji, stosują sensacyjne nagłówki i atrakcyjne wizualnie materiały, aby przyciągnąć uwagę odbiorcy. Wiarygodny wygląd przekazu nie oznacza jednak, że jest on prawdziwy. Dlatego weryfikacja treści powinna stać się podstawowym nawykiem każdego użytkownika sieci.
Rodzaje fałszywych informacji
Warto rozróżniać typy nieprawdziwych przekazów. Dezinformacja to tworzenie i rozprzestrzenianie treści fałszywych, których celem jest umyślne wyrządzenie szkody. Malinformacja to informacje prawdziwe, wykorzystywane w sposób szkodliwy. Misinformacja natomiast to nieprawdziwe treści tworzone bez zamysłu wyrządzenia krzywdy – powstają w wyniku błędu lub braku rzetelności.
Zatrzymać się przy informacji
Kluczowe jest, aby „zatrzymać się przy informacji”. Pomocne mogą być dwa pytania sformułowane przez Steve’a Buttry’ego: „Jak to wiesz?” oraz „Skąd to wiesz?”. Przy bardziej sensacyjnych materiałach warto stosować zasadę dwóch źródeł przed publikacją.
Dane wymagają kontekstu
Statystyki i liczby bywają wykorzystywane do uzasadnienia określonej tezy. Procent czy liczba nie zawsze pokazuje pełny obraz sytuacji. Powołując się na badanie, warto sprawdzić, czego dokładnie dotyczy, jak liczna była grupa badanych, jakich pytań użyto, kiedy badanie przeprowadzono i kto je sfinansował. Trzeba też pamiętać, aby nie mylić korelacji z przyczynowością – dwa zjawiska mogą występować jednocześnie, ale jedno nie musi wynikać z drugiego.
Filtrowanie prawdy
Rolą fact-checkera jest sprawdzanie prawdy. Podobnie jak oczyszcza się wodę z zanieczyszczeń, można przesiać informację, stosując zestaw pytań UGC: czy to oryginalne zdjęcie lub nagranie, kto je opublikował, kiedy powstało i gdzie je wykonano. Każde z tych pytań można zweryfikować kolejno za pomocą wyszukiwania, sprawdzania tablic rejestracyjnych, pogody widocznej na zdjęciu czy architektury w tle. Poza weryfikacją warto zadbać o własne bezpieczeństwo: silne hasła, podwójne uwierzytelnianie, menedżer haseł oraz ostrożność wobec przesyłanych linków.
Bańki informacyjne jako realne zagrożenie
Nadmiar informacji oraz działanie algorytmów sprzyjają powstawaniu baniek informacyjnych. Algorytm wykorzystuje dane o tym, co użytkownik udostępnia, polubia i wyszukuje, przez co wyświetla mu konkretne treści – inne niż wszystkim. Szczególnie narażeni są seniorzy i młode osoby, które mają mniejsze doświadczenie w ocenie wiarygodności informacji. Bańki mogą prowadzić do zamykania się w obrębie podobnych poglądów, izolacji od innych perspektyw, polaryzacji społecznej oraz napięć w relacjach międzyludzkich.
Jak wyjść z zamknięcia informacyjnego
Wyjście z bańki informacyjnej jest kluczowe dla świadomego korzystania z Internetu. Dobrym punktem wyjścia jest edukacja o tym, jak działają algorytmy w mediach społecznościowych. Warto stale rozszerzać horyzonty, pozostawać otwartym na inne perspektywy i sięgać po materiały oferujące zrównoważony światopogląd. Pomocne może być wyszukiwanie haseł sprzecznych z własnymi przekonaniami oraz udział w debatach i dyskusjach internetowych.
Mechanizmy manipulacji w sieci
Manipulacja internetowa to celowe wywieranie wpływu na człowieka, aby wprowadzić go w błąd poprzez sfałszowanie faktów. Najczęściej oddziałuje się na emocje, zachowanie i podejmowane decyzje. Stosuje się clickbait i emocjonalne nagłówki, powoływanie się na autorytet naukowców bez wskazania źródeł oraz wywoływanie pośpiechu i zjawiska FOMO, czyli lęku przed przegapieniem okazji.
Budowanie odporności
Świadomy użytkownik Internetu powinien wiedzieć, jakie działania budują odporność na manipulację. Pomaga kontrolowanie emocji – jeśli materiał wywołuje silną reakcję, warto się zatrzymać i nie udostępniać go impulsywnie. Kluczowe jest rozwijanie krytycznego myślenia, sprawdzanie autora i weryfikowanie materiału w innych źródłach. Warto znać swoje „czułe punkty”, czyli tematy, w których najłatwiej nas zmanipulować. Higiena cyfrowa, korzystanie z serwisów fact-checkingowych i różnorodnych źródeł również budują odporność.
Podsumowanie
Analizowanie przekazów, rozumienie działania algorytmów i obniżanie poziomu reakcji na materiały internetowe to elementy budowania kompetencji cyfrowych. Dzięki nim możemy świadomie i bezpiecznie poruszać się po przestrzeni cyfrowej. Rzetelna analiza informacji czyni nas mniej podatnymi na rozprzestrzenianie fałszywych wiadomości, co chroni nie tylko nas samych, ale i innych użytkowników sieci.
Źródła: UNESCO – Journalism, ‘Fake News’ and Disinformation Handbook; Verification Handbook; NASK; NANO; Modern360; Uniwersytet Warszawski; Fundacja Instytut Cyberbezpieczeństwa; Wirtualne Społeczeństwo.
Źródło: Samorząd Gminy Blizanów (fb)
